NIEUWS

Leven tussen Leek en Israël

DvhN 8-3-2014

Column Serie 1

DE DYNAMIEK VAN DE GRONINGS-JOODSE HERINNERING

Het is een beeld dat je niet snel kwijt raakt. Een oude dame, Sara Tromp-Frank, schildert haar ouders. Ach ja, zegt ze, ik had een fotootje van hen, maar dat ben ik kwijt geraakt. Nu brengt ze hen opnieuw tot leven, op het doek en uit haar geheugen. Zo schildert ze die twee mensen – ‘goede, flinke mensen, echte Groningers eigenlijk’- opnieuw tevoorschijn. Ze kijken ons vanaf de schilderijen aan en even lijkt het of die hele nare oorlog wegvalt.

Maar dat is natuurlijk niet zo. De documentaire Een Gronings-joodse erfenis maakt dat wel duidelijk. De oorlog trok diepe sporen in de stad Groningen en in de Gronings-joodse families. Maar eigenlijk gaat de film niet over de oorlog, maar over hoe drie telgen uit Gronings-joodse families leven met de herinnering aan de oorlog. En hoe ze, nu inmiddels 68 jaar nadien, vormgeven aan die herinnering.
Als deze documentaire iets laat zien, dan is het wel wat onder wetenschappers wordt genoemd ‘de dynamiek van de herinnering’. Wat we herinneren én hoe we dat doen, is namelijk nogal aan verandering onderhevig. Het verhaal van Ron van Hasselt, een van de drie geïnterviewden, maakt dat duidelijk. Als kind speelde hij in Groningen ‘onbekommerd op de puinhopen’, hij wist wel dat er een oorlog was geweest, maar had vooral ook begrepen dat het hele onderwerp taboe was. Ook woorden die op enige manier aan de oorlog herinnerden – ‘kamp’ en ‘gas’ bijvoorbeeld – mochten niet gebruikt worden. Van die poging tot onderdrukken en doorleven naar de manier waarop Van Hasselt nu de familieherinneringen aan de oorlog probeert vast te leggen, is een grote stap. De spreekwoordelijke doos met brieven en foto’s van zijn ouders zette het hele proces bij hem echter in beweging.

Ook de manieren waarop wordt herinnerd verschillen. Het mooie van deze documentaire is dat we hier een inkijkje krijgen in de persoonlijke vormgeving van herinnering. Die staat naast de collectieve herinnering, zoals die op dagen als 4 mei, Jom HaSjoa en Tisja be’Av tot uitdrukking komt. Dan zijn er gezamenlijke plechtigheden, met vaak vaste rituelen en precies voorgeschreven teksten. Uiteraard zullen de drie ‘Groningers’ daar ook aan deelnemen – maar daarnaast hebben ze ook hun eigen vorm gevonden.
Die ‘media van herinnering’ zijn uiteenlopend. Voor Ron van Hasselt is het een filmproject, waarin hij zijn ‘halve familiegeschiedenis’ probeert te reconstrueren. Sara Tromp-Frank schildert de geliefden die ze is verloren. En de derde, Efrat Hadany, maakt een poppenspel over het verhaal van haar oma en haar moeder, waarin ze de liedjes verwerkt heeft die haar oma, Clara Asscher-Pinkhof, ooit heeft geschreven. Drie heel verschillende manieren, drie heel persoonlijke monumenten die worden opgericht voor de eigen familie. Tegelijkertijd zijn het ook alle drie media om een breder publiek te bereiken: uit de beslotenheid van de eigen familie wordt de herinnering weer gedeeld met de samenleving.
Dat is in dit geval zeker ook de Groningse stadsgemeenschap. Alle drie zijn ze diep verbonden met deze stad. Toen Sara Tromp-Frank haar schilderijen exposeerde in de Folkingstraatsynagoge, zei haar nichtje dat voor de familie Groningen ‘a paradise lost’ was. Rons vader, Ben van Hasselt, vocht mee in de Israëlische onafhankelijkheidsoorlog maar vond dat Israël een land was om voor te sterven, maar niet om te wonen. Dat wilde hij in zijn geliefde Groningen. En ook bij Efrat Hadany, kleindochter van de Groningse opperrabbijn Asscher, trekt Groningen: een wens gaat in vervulling als ze daar haar theatershow mag opvoeren.
De herinnering aan het Gronings-joodse verleden en aan de oorlogsjaren blijft daarmee niet in de beslotenheid van de families die nu over de hele wereld verspreid zijn geraakt. De ‘dynamiek van de herinnering’ zorgt dat die verhalen nu via kunst, theater en films weer terugkeren naar waar ze afspeelden. Natuurlijk, zoals Sara Tromp-Frank scherp opmerkt: ‘Je hebt herinneringen, maar ik weet zeker dat die niet helemaal kloppen met de tijd van toen’. Maar dat moet niemand weerhouden om tóch die verhalen te vertellen. Want waar historici het verleden zo precies mogelijk proberen te reconstrueren, daar dient de herinnering een ander doel: daarmee wordt die ragfijne brug geslagen tussen ‘toen’ en ‘nu’, daarmee komt het verleden weer even heel dichtbij. Precies dat is wat Een Gronings-joodse erfenis tot een indrukwekkend portret maakt van drie sterke naoorlogse persoonlijkheden, die met hun herinnering een monument oprichten voor het ooit zo bruisende Gronings-joodse leven.
Bart Wallet (Joodse Omroep)

AGENDA

no event